काठमाडौँ। बैंकिङ कसुर भनेको बैंकिङ प्रणालीमा हुने अवैध, अनियमित वा आपराधिक कार्य हो। जुन कानूनको उल्लंघन हुन्छ। नेपालमा बैंकिङ कसुरसम्बन्धी काम कारवाही ‘बैंकिङ कसुर तथा सजाय ऐन, २०६४’ अनुसार गरिन्छ।
बैंकिङ कसुर भनेको बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग सम्बन्धित त्यस्ता गैरकानुनी र अनैतिक गतिविधिहरू हुन्। जसले आर्थिक प्रणाली, वित्तीय अनुशासन र सार्वजनिक विश्वासमा नकारात्मक असर पार्छ। सामान्यतया, कुनै व्यक्ति वा समूहले बैंकलाई झुक्याउने उद्देश्यले गलत वा नक्कली कागजात पेश गरेर ऋण लिनु, आफ्नो आर्थिक अवस्थाबारे झुटो विवरण दिनु, धितो (collateral) को मूल्य बढाइचढाइ देखाउनु, वा अरूको नाममा खाता खोलेर दुरुपयोग गर्नु बैंकिङ कसुरअन्तर्गत पर्छ। त्यसैगरी, चेक बाउन्स (खातामा पर्याप्त रकम नभई चेक जारी गर्नु), अनधिकृत रूपमा अरूको खाताबाट रकम निकाल्नु, बैंक कर्मचारीसँग मिलेमतो गरी हिनामिना गर्नु, वा विद्युतीय प्रणाली (online banking, ATM, mobile banking) प्रयोग गरी ठगी गर्नु पनि यसैभित्र पर्दछ।
बैंकिङ कसुरले केवल बैंकलाई मात्र नोक्सान पुर्याउँदैन, यसले समग्र अर्थतन्त्रमा अस्थिरता ल्याउन सक्छ। जब यस्ता अपराधहरू बढ्छन्, तब सर्वसाधारणको बैंकप्रतिको विश्वास घट्छ, लगानी वातावरण कमजोर हुन्छ र वित्तीय प्रणाली जोखिममा पर्छ। त्यसैले नेपालमा यस्ता अपराधलाई नियन्त्रण गर्न विशेष कानुनी व्यवस्था गरिएको छ, जसअन्तर्गत दोषी ठहरिएका व्यक्तिलाई जरिवाना, कैद वा दुवै सजाय दिइन्छ। कसुरको प्रकृति र गम्भीरता अनुसार सजाय फरकफरक हुन सक्छ, जस्तै ठूलो रकम ठगी वा संगठित अपराधमा संलग्न भएमा कडा कारबाही गरिन्छ।
यसका अतिरिक्त, प्रविधिको विकाससँगै बैंकिङ कसुरका नयाँ रूपहरू पनि देखापरेका छन्। जस्तै साइबर फ्रड, फिसिङ (phishing), ह्याकिङ, OTP चोरी आदि। यस्ता आधुनिक अपराधहरू पत्ता लगाउन र नियन्त्रण गर्न बैंक तथा सम्बन्धित निकायहरूले सुरक्षा प्रणाली बलियो बनाउँदै लगेका छन्।
अन्तत: बैंकिङ कसुरबाट जोगिनका लागि व्यक्तिहरू सचेत हुनु, आफ्नो व्यक्तिगत तथा बैंकिङ जानकारी सुरक्षित राख्नु, र कुनै पनि शंकास्पद गतिविधि तुरुन्त सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
केही सामान्य बैंकिङ कसुरहरू
झुटो चेक जारी गर्नु (जसमा पैसा छैन तर चेक दिनु)
ऋण लिएर तिर्न नमानेको वा छलकपट गरेर ऋण लिएको
नक्कली कागजात देखाएर बैंकबाट सुविधा लिने
बैंक खाताको दुरुपयोग गर्नु (जस्तै: अवैध कारोबारमा प्रयोग)
डिजिटल बैंकिङ प्रणाली ह्याक गर्ने प्रयास
उदाहरण: कसैले बैंकमा झुटो कागजात देखाएर ऋण लिन्छ र फिर्ता गर्दैन भने त्यो बैंकिङ कसुर हो
बैंकिङ कसुर धेरै कारणले हुन्छन्। जुन व्यक्ति, संस्था, वा प्रणालीसँग सम्बन्धित हुन्छन्
मुख्य कारणहरू यस्ता छन्:
लोभ र लालच: छिटो धन कमाउने इच्छा वा नाफा कमाउने लोभले मानिसलाई बैंकिङ प्रणाली दुरुपयोग गर्न प्रेरित गर्छ
कानुनी ज्ञानको कमी: केही मानिसहरूलाई बैंकिङ कानून र नियमहरूको राम्रो जानकारी हुँदैन, जसले गर्दा उनीहरू अनजानेमै कसुर गर्छन्
प्रणालीको कमजोरी: बैंकहरूको आन्तरिक सुरक्षा प्रणाली कमजोर हुँदा ठगी, हैकिङ, वा फर्जी कागजात प्रयोग गरेर कसुर गर्न सजिलो हुन्छ
बेरोजगारी वा आर्थिक संकट: पैसा अभाव वा समस्यामा परेका व्यक्तिहरू गैरकानुनी बाटो रोज्न सक्छन्
कसुर गर्ने प्रवृत्ति (मनोवृत्ति): केही मानिसहरू नियमतः ठगी वा झुक्याउने प्रवृत्तिका हुन्छन्
अनुचित ऋण नीतिहरू: बैंकले ऋण दिने क्रममा राम्रो छानबिन नगर्दा फाइदा उठाउनेहरू सक्रिय हुन्छन्
बैंकिङ कसुर घटाउन सशक्त नियमन, जनचेतना, प्रविधिको प्रयोग, र कडाइका साथ कानून कार्यान्वयन गर्नुपर्छ
